विश्व आप्रवासी चरा दिवस: संकटमा परेका सिमसार, फिरन्ते पाहुना र जिम्मेवार चरा पर्यटन
साइबेरियादेखि हिमाल नाघेर आउने फिरन्ते चराका लागि नेपालका सिमसार जीवनरेखा हुन्। बासस्थान संकट, संरक्षण र जिम्मेवार चरा अवलोकनको विशेष आलेख।
प्रत्येक वर्ष असोजको दोस्रो सातादेखि साइबेरिया, मंगोलिया र तिब्बती उच्च पठारहरूमा हिउँ जम्न थालेपछि हजारौँ किलोमिटरको जोखिमपूर्ण यात्रा तय गर्दै हिउँदे आगन्तुक चराहरू नेपालका सिमसार क्षेत्रमा ओर्लिन सुरु गर्छन्। ६ देखि ८ हजार मिटर अग्ला हिमालका खोँच नाघेर आउने यी पाहुना चराहरूले तराईका तालतलैयालाई आफ्नो जाडो छल्ने आश्रयस्थल बनाउँछन्।
किन आउँछन् आप्रवासी चरा नेपाल?
नेपाल विश्वको प्रमुख उडानमार्ग ‘सेन्ट्रल एसियन फ्लाइवे’ (मध्य एसियाली उडानमार्ग) को मुख्य संगममा पर्दछ। उत्तरी गोलार्द्धमा तालतलैया जमेर आहारा समाप्त भएपछि करिब १५० प्रजातिका हिउँदे चरा नेपालका न्यानो सिमसार, धानखेत र नदीकिनारमा आउँछन्। खोयाहाँस, चखेवा, सुईरोपुच्छ्रे, मालक हाँस, हरियोटाउके हाँस, कालो गरुड र विभिन्न प्रजातिका महाचिलहरू असोजदेखि चैतसम्म नेपालमै रहन्छन्।
हिमालपारिको हजारौँ माइल लामो उडानले चराहरू शारीरिक रूपमा अत्यन्त थकित हुन्छन्। कोशी, कालीगण्डकी र कर्णालीका नदी उपत्यकाहरू नाघेर आउँदा तराईका सिमसारले उनीहरूलाई तुरुन्त विश्राम लिने र आहारा जुटाउने ‘पेट्रोल पम्प’ सरहको सेवा दिन्छन्।
सिमसार किन अपरिहार्य छन्?
सिमसार केवल पानीको स्रोत मात्र होइनन्, चराहरूको जीवनरेखा हुन्। नेपालका प्रमुख रामसार सिमसार क्षेत्रहरू यस प्रकार छन्:
कोशी टप्पु वन्यजन्तु आरक्ष: नेपालको पहिलो रामसार क्षेत्र। सप्तकोशीको बाढी मैदान ५०० भन्दा बढी चरा प्रजातिका लागि नेपालकै पहिलो गन्तव्य हो। जगदीशपुर जलाशय (कपिलवस्तु): २२५ हेक्टरमा फैलिएको मानव-निर्मित रामसार सिमसार, जहाँ हिउँदमा २० हजारभन्दा बढी पानीचराहरूको जमघट हुन्छ। बीसहजारी तथा सम्बद्ध तालहरू (चितवन): चितवन निकुञ्जको मध्यवर्ती क्षेत्रमा रहेको यो सिमसार चराहरूका लागि सुरक्षित आश्रयस्थल हो। (चितवन भ्रमणको विस्तृत जानकारीका लागि हाम्रो चितवन भ्रमण निर्देशिका हेर्नुहोस्)। पोखरा उपत्यकाका तालहरू: फेवा, बेगनास र खास्टे तालले पहाडी मार्ग हुँदै उड्ने जलपन्छीहरूलाई सुरक्षित पानी उपलब्ध गराउँछन्।
चरामाथि मडारिएको संकट
बर्डलाइफ इन्टरनेसनलका अनुसार विश्वभरका ४५ प्रतिशत आप्रवासी चराको संख्या घटिरहेको छ। नेपालमा पनि चराहरूले गम्भीर चुनौती भोगिरहेका छन्:
सिमसार अतिक्रमण र संकुचन: तालपोखरी सुकाउने, प्लटिङ गर्ने र व्यावसायिक माछापालनका कारण प्राकृतिक सिमसार मासिँदै गएका छन्। रासायनिक मल र विषादीको प्रयोग: खेतबारीमा छरिने विषादी बगेर तालतलैयामा पुग्दा जलचर किरा, साना माछा र भ्यागुता नष्ट भई आहारा प्रणाली भत्किएको छ। विद्युतीय प्रसारण लाइन: उडानमार्गमा निर्माण गरिएका उच्च क्षमताका बिजुलीका तारमा ठोक्किएर सारस, गरुड र चिल मर्ने क्रम बढेको छ। जलकुम्भी र मिचाहा झार: तालहरूमा जलकुम्भी फैलिँदा खुला पानीको सतह ढाकिन्छ र डुबुल्की मारेर आहारा खोज्ने हाँसहरूले खाना पाउँदैनन्। जलवायु परिवर्तन: बेमौसमी वर्षा, बाढी र तापक्रम वृद्धिका कारण चराहरूको बसाइँसराइ चक्र प्रभावित भएको छ।
जिम्मेवार चरा अवलोकनका आचारसंहिता
चरा पर्यटन (Birdwatching) ले संरक्षण चेतना जगाउन मद्दत गर्छ, तर अवलोकन गर्दा चरालाई असर पर्नु हुँदैन:
उचित दूरी कायम राख्ने: दूरबिन (Binoculars) प्रयोग गर्नुहोस्। चरा डराउने वा उड्ने गरी नजिक नजानुहोस्। कृत्रिम आवाज नबजाउने: चरालाई बाहिर निकाल्न मोबाइलमा चराको कृत्रिम बोली (Playback) कहिल्यै नबजाउनुहोस्। यसले चराको ऊर्जा नष्ट गर्छ। तोकिएको बाटो नछोड्ने: तालको छेउछाउ जथाभावी नहिँड्नुहोस्; भ्यु-टावर वा पैदलमार्गबाट मात्र अवलोकन गर्नुहोस्। फोहोर शून्य नीति: प्लास्टिक र खानेकुराका खोल सबै फिर्ता ल्याउनुहोस्। स्थानीय गाइडको सहयोग: इजाजतपत्रप्राप्त स्थानीय नेचर गाइडको साथमा मात्र निकुञ्ज र ताल क्षेत्रमा जानुहोस्।
उपयुक्त गन्तव्यहरू
(नोट: जंगली चरा प्राकृतिक वातावरणमा स्वतन्त्र हुने भएकाले निश्चित रूपमा चरा देखिने ग्यारेन्टी हुँदैन। संरक्षणका लागि संवेदनशील गुँडका भित्री स्थानहरू गोप्य राखिएको छ)।
कोशी टप्पु वन्यजन्तु आरक्ष: कात्तिकदेखि फागुनसम्म पानीचरा अवलोकनका लागि उत्कृष्ट। जगदीशपुर जलाशय: मंसिरदेखि माघसम्म हिउँदे हाँस हेर्नका लागि अनुकूल। चितवन राष्ट्रिय निकुञ्ज र बीसहजारी ताल: विस्तृत भ्रमण योजनाका लागि हाम्रो चितवन भ्रमण निर्देशिका हेर्नुहोस्।
बारम्बार सोधिने प्रश्नहरू (FAQ)
प्रश्न १: नेपालमा फिरन्ते चरा हेर्न सबैभन्दा उत्तम समय कुन हो? उत्तर: हिउँदे पाहुना पानीचराका लागि मंसिरदेखि माघ (नोभेम्बरदेखि फेब्रुअरी) सबैभन्दा उपयुक्त समय हो।
प्रश्न २: के सफारीमा जाँदा दुर्लभ चरा देखिने ग्यारेन्टी हुन्छ? उत्तर: हुँदैन। जंगली चराहरूको आवागमन मौसम र पानीको तहमा भर पर्ने भएकाले कुनै पनि जिम्मेवार गाइडले ग्यारेन्टी गर्दैन।
प्रश्न ३: सर्वसाधारण पर्यटकले चरा संरक्षणमा कसरी सघाउन सक्छन्? उत्तर: घुमघामका क्रममा देखिएका चराको विवरण eBird मा प्रविष्ट गरेर, फोहोर नगरेर र शान्त वातावरण कायम राखेर नागरिक विज्ञानमा सहयोग गर्न सकिन्छ।
स्रोत, सन्दर्भ तथा आभार: १. कन्भेन्सन अन माइग्रेटोरी स्पिसिज (CMS / संयुक्त राष्ट्रसंघ वातावरण कार्यक्रम) — आधिकारिक नारा (worldmigratorybirdday.org) २. बर्डलाइफ इन्टरनेसनल — 'स्टेट अफ द वर्ल्ड्स बर्ड्स' प्रतिवेदन (नैरोबी सम्मेलन) ३. नेपाल पन्छी संरक्षण संघ (BCN) — राष्ट्रिय ९०४ प्रजाति सूची तथा जलपन्छी गणना विवरण ४. कान्तिपुर दैनिक (मनोज पौडेल) — लुम्बिनी तथा कपिलवस्तु स्थलगत रिपोर्टिङ (ekantipur.com)
प्रस्थानपूर्व तयारी तथा सुझाव
- 1विश्व आप्रवासी चरा दिवस: हरेक वर्ष अक्टोबरको दोस्रो शनिबार (यस वर्ष असोज २४ / अक्टोबर १०) 'हरेक चराको गणना महत्त्वपूर्ण' भन्ने नारासहित मनाइँदै।
- 2९०४ प्रजातिको कोशेढुङ्गो: धनुषामा आँधीसँगै आएको कोलार्ड किङफिसर फेला परेपछि नेपालमा अभिलेखित चरा प्रजाति संख्या ९०४ पुगेको छ।
- 3हिमालपारिको यात्रा: १५० भन्दा बढी हिउँदे पाहुना चराहरू ६ हजार मिटर अग्ला हिमाल नाघेर सेन्ट्रल एसियन फ्लाइवे हुँदै नेपालका सिमसारमा आउँछन्।
- 4प्रमुख रामसार सिमसार: कोशी टप्पु, जगदीशपुर जलाशय, चितवनको बीसहजारी ताल र पोखराका तालहरू पाहुना चराका प्रमुख विश्रामस्थल हुन्।
- 5प्रमुख चुनौतीहरू: सिमसार अतिक्रमण, रासायनिक विषादीको प्रयोग, बिजुलीका प्रसारण लाइन, जलकुम्भी र जलवायु परिवर्तन।
- 6जिम्मेवार अवलोकन: चरासँग उचित दूरी राख्ने, कृत्रिम बोली (Playback) नबजाउने, फोहोर नगर्ने र स्थानीय गाइडको सहयोग लिने।
नेपालका राष्ट्रिय निकुञ्ज, पदमार्ग, स्थानीय संस्कृति र पर्यटन गतिविधिको स्थलगत अध्ययन तथा तथ्य जाँच गर्ने हाम्रोबजको विशेष सम्पादकीय टोली।
