सन् २०२६ को चिकित्साशास्त्रतर्फको नोबेल पुरस्कार 'अप्टोजेनेटिक्स' प्रविधिका तीन वैज्ञानिकलाई: प्रकाशद्वारा मस्तिष्कका कोष नियन्त्रण गर्ने ऐतिहासिक उपलब्धि

स्टकहोम: स्वीडेनको प्रतिष्ठित क्यारोलिन्स्का इन्स्टिच्युटले सन् २०२६ को चिकित्साशास्त्र (फिजियोलोजी) तर्फको नोबेल पुरस्कार प्रकाशको सहायताले जीवित मस्तिष्कका स्नायु कोषहरूलाई नियन्त्रण गर्ने 'अप्टोजेनेटिक्स' प्रविधिको विकास गरेबापत तीन शीर्ष वैज्ञानिकहरूलाई संयुक्त रूपमा प्रदान गर्ने ऐतिहासिक घोषणा गरेको छ।

अप्टोजेनेटिक्स प्रविधिले प्रकाशमार्फत मस्तिष्क कोषहरू कसरी नियन्त्रण गर्छ?

नोबेल समितिका अनुसार यो अनुसन्धान सूक्ष्म शैवाल (ह्यालोब्याक्टेरिया र एल्गी) मा पाइने प्रकाश-संवेदनशील प्रोटिन 'च्यानलरोडप्सिन' को पहिचानबाट सुरु भएको थियो। वैज्ञानिक पिटर हेगेम्यान र जर्ज नागेलले यी प्रोटिनहरूलाई प्रकाशले खोलेर आयन प्रवाह गराउने संयन्त्र पत्ता लगाएका थिए। पछि अमेरिकी न्युरोवैज्ञानिक कार्ल डेसेरोथले ती प्रकाश-संवेदनशील प्रोटिनहरूलाई आनुवंशिक इन्जिनियरिङमार्फत स्तनधारी प्राणीको मस्तिष्कका न्युरोनहरूमा प्रत्यारोपण गरी लेजर वा फाइबर अप्टिक प्रकाशमार्फत स्नायु गतिविधिलाई तत्काल सुरु वा बन्द गर्ने विधि विकास गरे।

यस ऐतिहासिक प्रविधिले स्नायु विज्ञानमा शताब्दीयौंदेखि रहेको जटिलता अन्त्य गरी कुन विशेष मस्तिष्क सर्किटले कुन व्यवहार, भावना वा रोगलाई सञ्चालन गर्छ भन्ने तथ्य प्रत्यक्ष अवलोकन गर्न सम्भव तुल्याएको छ।

पार्किन्सन्स, अन्धोपन र मानसिक रोगको उपचारमा यसको प्रभाव के छ?

नोबेल एसेम्बलीले जारी गरेको आधिकारिक प्रशस्तिपत्रमा भनिएको छ: 'अप्टोजेनेटिक्सले मानव मस्तिष्कको जटिल सञ्जाललाई बुझ्ने वैज्ञानिक आधार नै परिवर्तन गरिदिएको छ। आज विश्वभरका प्रयोगशालाहरूमा पार्किन्सन्स, मिर्गी (इपिलेप्सी), रेटिनाइटिस पिग्मेन्टोसाका कारण गुमेको दृष्टि फिर्ता ल्याउने र गम्भीर डिप्रेसनका नयाँ उपचारहरू यसै प्रविधिमा आधारित क्लिनिकल परीक्षणमा छन्।'

यसअघि औषधी वा परम्परागत इलेक्ट्रोड विधिबाट सम्पूर्ण मस्तिष्क क्षेत्र प्रभावित हुने जोखिम थियो भने अप्टोजेनेटिक्सले केवल लक्षित कोषहरूमा मात्र उपचारात्मक प्रभाव पार्न मद्दत गर्दछ।

विजेता वैज्ञानिकहरू र पुरस्कारको राशिका विवरण के हुन्?

पुरस्कार विजेता वैज्ञानिकहरूमा स्ट्यानफोर्ड विश्वविद्यालयका बायोइन्जिनियरिङ प्राध्यापक डा. कार्ल डेसेरोथ, हम्बोल्ट विश्वविद्यालय बर्लिनका बायोफिजिसिस्ट प्रा. पिटर हेगेम्यान र वुर्जबर्ग विश्वविद्यालयका प्रा. जर्ज नागेल रहेका छन्। ११ मिलियन स्विडिस क्रोनर (करिब ११ लाख अमेरिकी डलर) राशिको यो पुरस्कार आगामी डिसेम्बर १० मा स्टकहोममा आयोजित औपचारिक समारोहमा प्रदान गरिनेछ।

"मस्तिष्कका स्नायुहरूको रहस्य खोल्ने अप्टोजेनेटिक्स आधुनिक चिकित्सा विज्ञानको इतिहासमै सबैभन्दा क्रान्तिकारी औजार साबित भएको छ।" — थोमस पर्लम्यान, नोबेल एसेम्बली सचिव