आफ्नो प्रभावशाली संवाद शैली, सशक्त अभिनय र अद्वितीय व्यक्तित्वका कारण पाँच दशकसम्म हिन्दी तथा मराठी सिनेमामा अमिट छाप छोड्न सफल वरिष्ठ भारतीय अभिनेता एवं निर्देशक नाना पाटेकरको २०२६ अक्टोबर ८ मा गोवामा ७५ वर्षको उमेरमा निधन भएको छ।
चिकित्सकहरूका अनुसार बिहीबार बिहान गोवास्थित निजी निवासमा स्वास्थ्यमा आकस्मिक समस्या देखिएपछि उनलाई दोना पाउलास्थित मनिपाल अस्पताल पुर्याइएको थियो, जहाँ उपचारका क्रममा उनलाई मृत घोषणा गरियो। बिहीबार राति नै महाराष्ट्रको पुणेस्थित आफ्नै फार्महाउसमा पूर्ण राजकीय सम्मानका साथ उनको अन्त्येष्टि सम्पन्न भएको छ।
क. प्रमाणित विवरण र घटनाक्रम
घटनाको विवरणअनुसार २०२६ अक्टोबर ८ बिहीबार बिहान करिब २:३० बजे पाटेकरले आफ्ना एक नजिकका साथीलाई मोबाइलमा सन्देश पठाउँदै आफूलाई असहज र अस्वस्थ महसुस भइरहेको जानकारी दिएका थिए। रातको समय भएकाले साथीले उक्त सन्देश केही ढिलो मात्र देखे र बिहान करिब ४:०० बजे पाटेकरको निवासमा पुग्दा अभिनेता अत्यधिक पसिना आइरहेको र श्वास फेर्न गाह्रो भइरहेको अवस्थामा फेला परेका थिए।
त्यसपछि हेरचाहकर्ताले नजिकै रहेको मनिपाल अस्पतालबाट एम्बुलेन्स बोलाएका थिए। आकस्मिक उद्धार टोलीले निवासमै पुगेर मुटुको मालिस (CPR) सुरु गरेको थियो। उनलाई अचेत अवस्थामा बिहान करिब ४:२० बजे अस्पताल पुर्याइएको थियो। अस्पतालका चिकित्सकहरूले करिब ४५ देखि ६० मिनेटसम्म निरन्तर प्रयास गर्दा पनि उनलाई बचाउन सकेनन् र बिहान ५:२० बजे औपचारिक रूपमा मृत घोषणा गरियो।
मनिपाल अस्पतालका क्यान्सर रोग विभाग प्रमुख डा. शेखर साल्करले सञ्चारकर्मीहरूसँग कुरा गर्दै पाटेकरको मृत्यु कार्डियाक अरेस्ट (हृदयघात) का कारण भएको बताए। यद्यपि, उनलाई पहिले मुटुसम्बन्धी कुनै पुरानो समस्या थियो वा थिएन भन्नेबारे अस्पतालसँग पूर्वजानकारी थिएन। अस्पताल ल्याउँदा नै अचेत अवस्थामा रहेकाले कानुनी प्रक्रियाअनुसार प्रहरीलाई खबर गरी शव पोस्टमार्टमका लागि गोवा मेडिकल कलेज (GMC) पठाइएको थियो।
उनका छोरा मल्हार पाटेकरले पुणेबाट गोवा पुगेपछि घटनाको पुष्टि गर्दै प्रारम्भिक रूपमा बुबाको निधन प्राकृतिक कारणले भएको बताएका थिए।
"नाना पाटेकरलाई बिहान करिब ४:२० बजे अस्पताल ल्याउँदा उहाँ पूर्ण रूपमा अचेत हुनुहुन्थ्यो। हाम्रो टोलीले घरमै र अस्पतालमा करिब ४५ मिनेटसम्म सीपीआर दिएर बचाउने अधिकतम प्रयास गर्यो। यो कार्डियाक अरेस्टको घटना हो, तर मुटुको कुनै पुरानो समस्या थियो कि थिएन भन्ने कुरा पोस्टमार्टमपछि मात्र यकिन हुन्छ।" — डा. शेखर साल्कर, मनिपाल अस्पताल, गोवा
ख. अन्त्येष्टि तथा पारिवारिक विवरण
गोवामा पोस्टमार्टम प्रक्रिया सम्पन्न भएपछि पाटेकरको पार्थिव शरीरलाई बिहीबार दिउँसो विमानमार्फत पुणे विमानस्थल पुर्याइएको थियो, जहाँ महाराष्ट्रका मुख्यमन्त्री देवेन्द्र फडणवीसले व्यक्तिगत रूपमा श्रद्धाञ्जली अर्पण गरेका थिए। पाटेकरको अन्तिम इच्छाअनुसार उनको पार्थिव शरीरलाई पुणेको सिंहगड फेदीमा रहेको डोन्जे गाउँस्थित आफ्नै कृषि फार्महाउसमा लगियो।
महाराष्ट्रका सांस्कृतिक मामिला मन्त्री आशिष शेलारले पाटेकरको मराठी र हिन्दी सिनेमामा रहेको अतुलनीय योगदानलाई कदर गर्दै राज्य सरकारले राजकीय सम्मानका साथ अन्त्येष्टि गर्ने निर्णय गरेको घोषणा गरेका थिए। राष्ट्रिय झण्डा त्रिरङ्गा ओढाइएको पार्थिव शरीरलाई राति १०:३० बजेपछि चितास्थलमा ल्याइएको थियो, जहाँ महाराष्ट्र प्रहरीको महिला टुकडीले २१ तोपको सलामी (गन स्यालुट) अर्पण गरेको थियो।
बिहीबार राति उनका छोरा मल्हार पाटेकरले दागबत्ती दिएर अन्तिम संस्कार सम्पन्न गरे। उक्त अवसरमा महाराष्ट्रका उपमुख्यमन्त्रीहरू एकनाथ शिन्दे र सुनेत्रा पवार, केन्द्रीय मन्त्रीहरू रामदास अठावले, मुरलीधर मोहोळ, राज्यका मन्त्रीहरू तथा मराठी चलचित्रकर्मीहरू प्रवीण तरडे, किरण यज्ञोपवित लगायत एक हजारभन्दा बढी सर्वसाधारणको उपस्थिति रहेको थियो।
ग. हिन्दी र मराठी सिनेमामा पाँच दशकको यात्रा
वि.सं. २००७ पुस १७ (१ जनवरी १९५१) मा महाराष्ट्रको मुरुडमा जन्मिएका विश्वनाथ पाटेकरले मुम्बईको सर जे.जे. इन्स्टिच्युट अफ एप्लाइड आर्टबाट अध्ययन पूरा गरेका थिए। कला क्षेत्रमा रुचि राख्ने उनी सुरुमा मराठी प्रायोगिक नाटकहरूमा सक्रिय भए। उनले सन् १९७८ मा मुजफ्फर अलीको चलचित्र गमन बाट हिन्दी सिनेमामा डेब्यु गरेका थिए। पछि एन. चन्द्रको अङ्कुश (१९८६) र मीरा नायरको ओस्कार-मनोनीत चलचित्र सलाम बम्बे! (१९८८) ले उनलाई सिने वृत्तमा स्थापित गर्यो।
सन् १९८९ मा विधु विनोद चोपडाको अन्डरवर्ल्ड कथामा आधारित चलचित्र परिन्दा मा ग्याङस्टार ‘अन्ना सेठ’ को ज्वलन्त अभिनयका लागि उनले सर्वश्रेष्ठ सहायक अभिनेताको राष्ट्रिय चलचित्र पुरस्कार जिते। सन् १९९१ मा उनले प्रहार: द फाइनल अट्याक मार्फत निर्देशनमा पनि हात हाले। यस चलचित्रका लागि उनले भारतीय सेनाको मराठा लाइट इन्फ्रीसँग कठोर कमान्डो तालिम लिएका थिए। पछि उनलाई टेरिटोरियल आर्मीमा मानार्थ लेफ्टिनेन्ट कर्नेलको दर्जासमेत प्रदान गरिएको थियो।
सन् १९९० को दशकमा पाटेकरले अङ्गार (१९९२) र तिरङ्गा (१९९३) जस्ता सफल चलचित्र दिए। सन् १९९४ को बहुचर्चित चलचित्र क्रान्तिवीर मा प्रताप नारायण तिलकको भूमिकामा प्रस्तुत गरेको विद्रोही अभिनयका कारण उनले सर्वश्रेष्ठ अभिनेताको राष्ट्रिय पुरस्कार तथा फिल्मफेयर पुरस्कार प्राप्त गरे। त्यसपछि अग्नि साक्षी (१९९६) का लागि तेस्रो राष्ट्रिय पुरस्कार जितेका पाटेकरले खामोशी: द म्युजिकल (१९९६) मा बहिरा-लाटा बाबुको संवेदनशील अभिनय गरेर आफ्नो बहुमुखी प्रतिभा प्रमाणित गरे। सन् २००४ मा शिमित अमिनको अब तक छप्पन मा प्रहरी इन्काउन्टर स्पेसलिस्ट साधु आगाशेको भूमिका उनको दशककै उत्कृष्ट मानिन्छ।
गम्भीर भूमिकासँगै उनले सन् २००७ को कमेडी चलचित्र वेलकम मा डन उदय शेट्टीको हास्य भूमिकाबाट नयाँ पुस्तामाझ निकै लोकप्रियता कमाए। सन् २०१६ मा महेश माञ्जेकरको निर्देशनमा बनेको मराठी चलचित्र नटसम्राट मा अवकाशप्राप्त वृद्ध रङ्गमञ्च कलाकार गणपत बेलवलकरको पीडादायी अभिनय उनका जीवनकै सर्वोत्कृष्ट कलाकृति मानिन्छ। सन् २०१८ मा उनले रजनीकान्तको तमिल चलचित्र काला मा प्रभावशाली खलपात्र हरिनाथ देसाईको भूमिकासमेत निभाएका थिए।
घ. श्रद्धाञ्जली र स्मरण
पाटेकरको निधनप्रति भारतभरका विशिष्ट व्यक्तित्वहरूले गहिरो शोक व्यक्त गरेका छन्। भारतीय प्रधानमन्त्री नरेन्द्र मोदीले पाटेकरको अभिनयको तीव्रता र अद्वितीय शैलीको स्मरण गर्दै श्रद्धाञ्जली व्यक्त गरे:
"प्रख्यात अभिनेता नाना पाटेकर जीको निधनबाट अत्यन्त दुःखी छु। उहाँले आफ्नो असाधारण गहिराइ, मौलिकता र विशिष्ट उपस्थितिमार्फत भारतीय सिनेमा र रङ्गमञ्चलाई समृद्ध बनाउनुभयो। यस घडीमा उहाँको परिवार र अनगिन्ती प्रशंसकहरूप्रति मेरो समवेदना छ।" — नरेन्द्र मोदी, भारतका प्रधानमन्त्री
महाराष्ट्रका मुख्यमन्त्री देवेन्द्र फडणवीसले पाटेकरलाई पर्दामा जस्तै वास्तविक जीवनमा पनि ठूलो मन भएको व्यक्तिका रूपमा स्मरण गरे:
"नाना जति पर्दामा महान् हुनुहुन्थ्यो, मनका पनि उत्तिकै विशाल हुनुहुन्थ्यो। उहाँले मराठी र हिन्दी सिनेमालाई एउटा सिङ्गो युग दिनुभयो। क्रान्तिवीरदेखि नटसम्राटसम्म उहाँको सशक्त अभिनयको कुनै तुलना हुन सक्दैन। उहाँको निधनले हाम्रो कला जगत्मा अपूरणीय क्षति पुगेको छ।" — देवेन्द्र फडणवीस, मुख्यमन्त्री, महाराष्ट्र
गोवाका मुख्यमन्त्री प्रमोद सावन्तले पनि पाटेकरको निधनप्रति शोक प्रकट गर्दै रङ्गमञ्चदेखि बहुभाषिक सिनेमासम्मको उनको अनुकरणीय यात्राको स्मरण गरेका छन्।
ङ. सिनेमा र समाजमा उनको विशिष्ट योगदान
कला क्षेत्रमा पुर्याएको अतुलनीय योगदानको कदर गर्दै भारत सरकारले सन् २०१३ मा उनलाई देशको चौथो उच्च नागरिक सम्मान पद्मश्री प्रदान गरेको थियो। तर पाटेकर केवल एक उत्कृष्ट कलाकार मात्र थिएनन्, उनी एक समर्पित समाजसेवी पनि थिए।
महाराष्ट्रको मराठवाडा र विदर्भ क्षेत्रमा खडेरी तथा ऋणका कारण किसानहरूले आत्महत्या गरिरहेको पीडाबाट मर्माहत भएर पाटेकरले सन् २०१५ सेप्टेम्बरमा सहकर्मी अभिनेता मकरन्द अनासपुरेसँग मिलेर ‘नाम फाउन्डेशन’ (Naam Foundation) स्थापना गरेका थिए। यस गैरनाफामुखी संस्थाले करोडौं रुपैयाँ सङ्कलन गरी नदी गहिर्याउने, जलाधार क्षेत्र निर्माण गर्ने र पीडित किसान परिवारलाई प्रत्यक्ष आर्थिक सहयोग पुर्याउने कार्यमा ऐतिहासिक काम गरेको छ।
सिनेमामा ज्वलन्त क्रान्तिकारी आवाज र समाजमा दीनदुःखीको सच्चा सारथि बनेका नाना पाटेकरको योगदान भारतीय कला र सामाजिक इतिहासमा सदैव अमर रहनेछ।
समाचार स्रोत तथा तथ्य प्रमाणीकरण विवरण: द इन्डियन एक्सप्रेस (The Indian Express) — प्रारम्भिक चिकित्सकीय विवरण र डा. शेखर साल्करको आधिकारिक भनाइ (प्रकाशन: ८ अक्टोबर २०२६)। द इन्डियन एक्सप्रेस (The Indian Express) — पुणेस्थित फार्महाउसमा २१ तोपको सलामी र राजकीय सम्मानसहित अन्त्येष्टि (प्रकाशन: ८–९ अक्टोबर २०२६)। इन्डिया टुडे (India Today) — आकस्मिक कक्षको विवरण, जीवनी र गोवाको अन्तिम सार्वजनिक सम्बोधन (प्रकाशन: ८ अक्टोबर २०२६)। अल जजिरा (Al Jazeera) — अन्तर्राष्ट्रिय समाचार डेस्क रिपोर्टिङ (प्रकाशन: ८ अक्टोबर २०२६)।
